Rok 2015 - Polski teatr


TEATR POLSKI

Początki polskiego teatru sięgają średniowiecza, w którym rozwijał się teatr religijny. Prawdopodobnie już w XII wieku pojawiły się tu dramaty liturgiczne i oficja. Widowiska religijne inscenizowano w kościołach, potem na placach publicznych, zapewne na scenie symultanicznej; były odgrywane przez diakonów i kleryków, z czasem przez pobożnych mieszczan i żaków. Formy teatralne wywodziły się więc z mszy i procesji. Zapewne już w XIII wieku pojawiły się dramatyzacje liturgii Wielkiego Tygodnia ("Ostatnia wieczerza", "Złożenie krzyża", "Podniesienie krzyża"), których uczestnikami byli wyłącznie duchowni. Wysoki poziom teatralny reprezentują oficja (najstarszym znanym polskim oficjum jest "Dies adest celebris" z XIII w., poświęcone św. Stanisławowi). Istotne w nich były specjalne kostiumy oraz starannie dobrane kwestie. Rzadkie natomiast były w Polsce misteria. Istnieją nieliczne tylko dowody wystawiania tego rodzaju spektakli w XIV wieku. 

Drugim nurtem rozwoju form teatralnych były widowiska prezentowane na zabawach i uroczystościach dworskich. Ich elementami były bowiem: taniec, śpiew, recytacja, melorecytacja, a także obrządki np. weselne czy pogrzebowe. W Polsce pojawiali się również waganci i histrioni (zwani gądźcami, igrcami, jokulatorami, ludarzami, łazęgami, szpilmanami bądź wiłami). Ich działalność datuje się na ziemiach polskich od XIII w. Spotykali się oni z niechęcią władz kościelnych, a czasem też świeckich. 

Rozwój teatru staropolskiego nastąpił w XVI wieku, w dobie rozkwitu odrodzenia i reformacji. Pierwszym teatrem świeckim był humanistyczny teatr studentów i profesorów Akademii Krakowskiej, w którym grano od początku XVI wieku (także na dworze królewskim) po łacinie, później (zapewne od połowy XVI wieku) także po polsku. W repertuarze znajdowały się utwory o tematyce mitologicznej ("Sąd Parysa" J. Lochera).

Z kształtowaniem się różnych ośrodków teatru świeckiego (szkoły, dwór królewski) zapewne wiązało się powstanie moralitetu ("Żywot Józefa" Mikołaja Reja, "Komedyja Justyna i Konstancjej" Marcina Bielskiego). W połowie XVI wieku pojawiły się popularne widowiska odgrywane głównie przez żaków z okazji świąt czy mięsopustu (z tym nurtem wiązały się "Komedyja o mięsopuście" oraz "Tragedyja żebracza nowo uczyniona"). W 1578 roku wystawiono z inicjatywy Jana Zamoyskiego we dworze w Jazdowie pod Warszawą, w obecności Stefana Batorego, pierwszą polską tragedię renesansową, "Odprawę posłów greckich" Jana Kochanowskiego.

Na początku XVII wieku pojawiły się w Polsce wędrowne zespoły angielskie (m.in. ze sztukami Szekspira) i włoskie zespoły commedia dell'arte, występujące publicznie (Gdańsk,Toruń) i na dworze królewskim (od 1611 w Warszawie). Szczytowy rozwój teatru królewskiego nastąpił za panowania Sasów. Pierwszy stały teatr na ziemiach polskich nosił nazwę Komedialnia i został utworzony w Białymstoku

Od połowy XVII wieku do połowy XVIII wieku najpopularniejszą formą teatru były przedstawienia szkolne w kolegiach jezuickich (było ich w całej Polsce 59), pijarskich (23), a także w szkołach różnowierczych. Podstawą repertuaru były sztuki religijno-dydaktyczne w języku łacińskim i polskim (także niemieckim i ukraińskim), pisane głównie przez nauczycieli. Przedstawienia dawano niekiedy dla szerszego kręgu widzów.

Po utracie niepodległości spektakle były poddawane cenzurze, a większość funkcjonowała tylko w formie dramatów (m.in. "Dziady" Adama Mickiewicza)

Po I wojnie światowej najwybitniejszy wówczas polski dramaturg Stanisław Wyspiański rozpoczął inscenizację tych dzieł, a brak cenzury pozwolił na działanie aż 32 dużych teatrów w całym kraju. Po II wojnie komunizm starał się ograniczyć inscenizację klasyków (najtragiczniejszy przykład to Marzec 1968, gdy Kazimierza Dejmka inscenizował "Dziady"). Po upadku ZSRR polska doczekała się kilku wybitnych dramaturgów i reżyserów teatralnych, z wielokrotnie nagradzanymi Lupą, Warlikowskim, Klatą i Jeżyną na czele.

 

Więcej informacji: http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_teatru_w_Polsce

http://roma.warszawa.pl/krotka-historia-teatru-w-polsce.html; historia.org.pl